Cüt görmə-tibbi adı ilə diplopi baxılan obyektin tək yox, iki ayrı görüntü kimi qəbul edilməsi ilə xarakterizə olunan görmə pozuntusudur. Bu vəziyyət gözlərin koordinasiyasının pozulması və ya optik sistemdəki problemlər nəticəsində yaranır. Normalda hər iki göz eyni obyektə fokuslanır və beyin bu görüntüləri birləşdirərək tək təsvir yaradır. Diplopi zamanı bu sinxronluq pozulur və nəticədə iki fərqli görüntü meydana gəlir. Bu görüntülər yan-yana, üst-üstə və ya çarpaz şəkildə ola bilər. Pasiyent bəzən bir gözünü bağladıqda problemin aradan qalxdığını hiss edir. Bu isə diplopinin növünü müəyyən etməyə kömək edir. Cüt görmə bəzi hallarda müvəqqəti olur, lakin bəzi hallarda ciddi xəstəliklərin əlaməti kimi ortaya çıxır. Nevroloji problemlər, göz əzələ xəstəlikləri və sistemik xəstəliklər bu vəziyyətə səbəb ola bilər. Diplopi gündəlik həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı salır və vizual fəaliyyətləri çətinləşdirir. Bu səbəbdən belə simptomlar müşahidə edildikdə gecikmədən müayinə vacibdir.
Diplopi əsasən iki əsas kateqoriyaya bölünür və bu bölgü diaqnoz və müalicə baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu növlər monokulyar və binokulyar diplopi olaraq fərqləndirilir. Hər iki vəziyyətin yaranma mexanizmi fərqlidir və səbəbləri də müxtəlifdir. Monokulyar diplopi daha çox gözün öz strukturu ilə bağlı problemlərdən qaynaqlanır. Binokulyar diplopi isə gözlər arasındakı koordinasiya pozğunluğu ilə əlaqəlidir. Bu fərq müayinə zamanı asanlıqla müəyyən edilir. Bir göz bağlandıqda diplopiyanın davam etməsi monokulyar tipə işarə edir. Əgər bir göz bağlandıqda problem aradan qalxırsa, bu binokulyar diplopidir. Hər iki halda səbəbin düzgün təyin edilməsi vacibdir. Çünki müalicə yanaşması tam fərqli olur. Bu səbəbdən diplopinin növü ilkin mərhələdə dəqiqləşdirilməlidir.
Monokulyar diplopi yalnız bir gözlə baxdıqda belə davam edən cüt görmə vəziyyətidir. Bu tipdə problem əsasən gözün optik sistemində yerləşir. Korneanın forması və ya linzanın şəffaflığı pozulduqda işıq düzgün fokuslanmır. Astiqmatizm bu vəziyyətin ən yayılmış səbəblərindən biridir. Katarakt zamanı linzanın bulanıqlaşması görüntünün parçalanmasına səbəb olur. Keratokonus kimi xəstəliklərdə korneanın forması dəyişir və qeyri-dəqiq görüntü yaranır. Quru göz sindromu da monokulyar diplopiyaya səbəb ola bilər. Göz səthi kifayət qədər nəmlənmədikdə işıq səpələnir. Bu da görüntünün ikiqat görünməsinə gətirib çıxarır. Bu tip diplopi adətən nevroloji deyil, oftalmoloji səbəblərlə bağlı olur. Müalicə əsas səbəbin aradan qaldırılmasına yönəldilir.
Binokulyar diplopi hər iki göz açıq olduqda yaranır və bir göz bağlandıqda aradan qalxır. Bu vəziyyət gözlərin paralel hərəkət edə bilməməsi ilə əlaqədardır. Göz əzələləri və onları idarə edən sinirlər düzgün işləmədikdə koordinasiya pozulur. Şaşılıq bu vəziyyətin ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir. Sinir iflicləri nəticəsində gözlər fərqli istiqamətlərə yönəlir. Diabet və hipertoniya kimi xəstəliklər bu ifliclərin yaranmasına səbəb ola bilər. Graves xəstəliyində göz əzələlərində şişlik yaranır və hərəkət məhdudlaşır. Göz çuxuru daxilində yerləşən kütlələr də mexaniki təzyiq yaradaraq diplopiyaya səbəb olur. Bu tip diplopi daha ciddi hesab olunur və geniş müayinə tələb edir. Nevroloji qiymətləndirmə də bu halda vacibdir.
Cüt görmə müxtəlif səbəblərlə yaranır və bu səbəblər gözün öz strukturlarından tutmuş sinir sisteminə qədər geniş spektri əhatə edir. Əsas mexanizm gözlərin eyni obyektə paralel fokuslana bilməməsidir. Bu vəziyyət ya göz əzələlərinin funksional pozğunluğu, ya da optik sistemdəki dəyişikliklərlə bağlı olur. Diplopinin səbəbləri iki əsas qrupa bölünür: binokulyar və monokulyar səbəblər. Binokulyar səbəblər daha çox sinir və əzələ koordinasiyası ilə əlaqəlidir. Monokulyar səbəblər isə kornea, linza və retina kimi strukturlarda yaranan problemlərlə bağlıdır. Bəzi hallarda sistemik xəstəliklər də bu vəziyyətə təsir edir. Diabet və hipertoniya sinir zədələnməsinə səbəb olaraq diplopiyaya gətirib çıxarır. Tiroid xəstəlikləri göz əzələlərinin şişməsi ilə nəticələnir. Travmalar və kəllə-beyin zədələri də diplopiya ilə müşayiət oluna bilər. Bütün bu səbəblərin düzgün qiymətləndirilməsi müalicənin əsasını təşkil edir.
Binokulyar diplopi göz əzələlərinin və sinirlərin koordinasiya pozğunluğu nəticəsində yaranır. Ən geniş yayılmış səbəblərdən biri şaşılıqdır. Şaşılıq zamanı gözlər paralel baxa bilmir və beyin iki görüntünü birləşdirə bilmir. Göz əzələ iflicləri də bu vəziyyətə səbəb olur. Xüsusilə 3-cü, 4-cü və 6-cı kəllə sinirlərinin zədələnməsi bu problemi yaradır. Diabet və hipertoniya bu sinir zədələnmələrinin əsas səbəblərindəndir. Graves xəstəliyi zamanı göz əzələlərində iltihab və şişlik meydana gəlir. Bu da göz hərəkətlərini məhdudlaşdırır. Göz çuxurunda yerləşən şişlər və kütlələr də mexaniki təsir göstərir. Bu strukturlar göz kürəsinin hərəkətini məhdudlaşdırır. Nəticədə gözlər arasında uyğunsuzluq yaranır. Bu tip səbəblər daha ciddi hesab olunur və kompleks müayinə tələb edir.
Monokulyar diplopi əsasən gözün optik sistemindəki pozğunluqlarla əlaqəlidir. Bu halda bir göz bağlansa belə cüt görmə davam edir. Astiqmatizm bu vəziyyətin ən yayılmış səbəblərindən biridir. Korneanın qeyri-bərabər əyriliyi işığın düzgün fokuslanmasına mane olur. Katarakt zamanı linzanın şəffaflığı azalır və görüntü parçalanır. Keratokonus kimi xəstəliklərdə kornea forması dəyişir. Bu da görüntünün deformasiya olunmasına səbəb olur. Göz quruluğu da mühüm faktordur. Gözyaşı filminin pozulması işığın səpələnməsinə gətirib çıxarır. Bu səbəbdən görüntü dəqiq formalaşmır. Bu tip diplopi adətən oftalmoloji səbəblərlə bağlıdır. Müalicə də əsasən göz səthinin və optik strukturların bərpasına yönəlir.
Cüt görmə tək başına simptom olsa da, bir çox əlavə əlamətlərlə birlikdə müşahidə edilir. Ən əsas əlamət obyektlərin ikiqat görünməsidir. Bu görüntülər müxtəlif formalarda ola bilər. Pasiyentlər görüntünün yan-yana və ya üst-üstə olduğunu qeyd edir. Bəzi hallarda kölgəli və qeyri-dəqiq görüntü yaranır. Göz hərəkətlərində məhdudiyyət də müşahidə edilə bilər. Gözlər fərqli istiqamətlərə yönələ bilər. Baş ağrısı və göz ağrısı tez-tez müşayiət edən əlamətlərdəndir. Başın qeyri-təbii vəziyyətdə tutulması kompensasiya mexanizmi kimi ortaya çıxır. Göz qapağında düşmə də əlavə əlamət ola bilər. Görmə keyfiyyəti azalır və fokuslanma çətinləşir. Bu simptomlar həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı salır.
Vizual əlamətlər diplopiyanın ən aydın göstəriciləridir. Pasiyent baxdığı obyektləri iki fərqli formada görür. Bu görüntülər paralel və ya çarpaz ola bilər. Bəzi hallarda biri daha solğun, digəri isə daha aydın olur. Görüntülərin üst-üstə düşməməsi narahatlıq yaradır. Oxuma və fokuslanma çətinləşir. Xüsusilə uzağa baxarkən problem daha qabarıq olur. Gecə saatlarında simptomlar arta bilər. İşıq mənbələri ətrafında halolar müşahidə edilə bilər. Bu əlamətlər gündəlik fəaliyyətləri məhdudlaşdırır. Vizual problemlər psixoloji gərginliyə də səbəb ola bilər.
Diplopi yalnız gözlə bağlı deyil, bəzən nevroloji simptomlarla birlikdə ortaya çıxır. Başgicəllənmə və balans pozuntusu müşahidə edilə bilər. Bu, daxili qulaq və sinir sistemi ilə əlaqəli olur. Baş ağrısı tez-tez müşayiət edən simptomdur. Xüsusilə miqren zamanı daha qabarıq olur. Göz ətrafında ağrı və təzyiq hissi yarana bilər. Göz qapağında sallanma sinir zədələnməsinə işarə edir. Ümumi yorğunluq və halsızlıq da əlavə olunur. Bəzi hallarda danışıq və hərəkət pozuntuları da müşahidə edilə bilər. Bu vəziyyətlər daha ciddi patologiyalara işarə edir. Belə hallarda təcili tibbi qiymətləndirmə vacibdir.
Diplopiyanın diaqnozu kompleks yanaşma tələb edir və bir neçə mərhələdən ibarətdir. İlk olaraq pasiyentin şikayətləri və anamnezi toplanır. Simptomların nə vaxt başladığı və necə inkişaf etdiyi qiymətləndirilir. Daha sonra fiziki göz müayinəsi aparılır. Görmə kəskinliyi ölçülür və refraksiya yoxlanılır. Göz hərəkətləri diqqətlə analiz edilir. Əzələ funksiyaları və koordinasiya qiymətləndirilir. Göz dibi müayinəsi retina və optik siniri yoxlamaq üçün aparılır. Bəzi hallarda əlavə testlər tələb olunur. MRT və KT kimi görüntüləmə üsulları istifadə edilir. Qan analizləri və tiroid testləri də aparıla bilər. Bütün bu mərhələlər düzgün diaqnoz üçün vacibdir.
Oftalmoloji müayinələr diplopiyanın əsas səbəblərini müəyyən etmək üçün aparılır. Görmə kəskinliyi və qırma qüsurları yoxlanılır. Göz hərəkətləri koordinasiya baxımından qiymətləndirilir. Cover test kimi testlər istifadə olunur. Göz əzələlərinin funksiyası analiz edilir. Kornea və linza detallı şəkildə incələnir. Katarakt və digər problemlər istisna edilir. Retina müayinəsi ilə daxili strukturlar yoxlanılır. Optik sinirin vəziyyəti qiymətləndirilir. Bu müayinələr səbəbin gözlə bağlı olub-olmadığını müəyyən edir.
Nevroloji testlər sinir sistemi ilə bağlı səbəbləri aşkar etmək üçün aparılır. MRT və KT görüntüləmə üsulları beyin strukturlarını qiymətləndirir. Sinir iflicləri bu üsullarla aşkar edilir. Qan testləri sistemik xəstəlikləri müəyyən edir. Tiroid funksiyaları yoxlanılır. Bu testlər Graves xəstəliyini istisna etmək üçün vacibdir. Bəzi hallarda əlavə konsultasiyalar tələb olunur. Nevroloq və endokrinoloq qiymətləndirməsi aparılır. Bu kompleks yanaşma düzgün diaqnozu təmin edir.
Cüt görmə tək başına xəstəlik deyil, lakin ciddi patologiyanın göstəricisidir. Bu simptomun təhlükəliliyi birbaşa səbəbdən asılıdır. Göz əzələlərinin koordinasiya pozğunluğu görmə keyfiyyətini aşağı salır. Sinir zədələnməsi ilə bağlı hallarda vəziyyət daha ağır xarakter daşıyır. Xüsusilə beyin və sinir sistemi ilə əlaqəli problemlər həyati risk yaradır. Diplopi qəfil başladıqda və sürətlə gücləndikdə bu vəziyyət təcili qiymətləndirmə tələb edir. Görmə ilə yanaşı baş ağrısı və başgicəllənmə varsa risk daha yüksəkdir. Retina və optik sinir zədələnməsi qalıcı görmə itkisinə səbəb olur. Bu səbəbdən diplopi heç vaxt yüngül simptom kimi qəbul edilmir. Vaxtında diaqnoz qoyulduqda risk minimuma endirilir. Müalicə gecikdikdə isə nəticələr ağırlaşır.
Cüt görmə bəzi hallarda qısa müddətli faktorlarla əlaqəli olur və aradan qalxır. Yorğunluq və göz gərginliyi fonunda yaranan diplopi istirahətlə azalır. Lakin bu vəziyyət hər zaman keçici xarakter daşımır. Əsas səbəb aradan qaldırılmadıqda simptom davam edir. Sinir iflicləri və əzələ problemləri müalicə olmadan düzəlmir. Sistemik xəstəliklərdə də diplopi davamlı xarakter alır. Bu səbəbdən yalnız simptomun yox olması kifayət hesab edilmir. Əsas səbəb müəyyən edilməlidir. Pasiyent özünü yaxşı hiss etdikdə belə müayinə vacibdir. Diplopinin səbəbi aradan qaldırıldıqda görmə normallaşır. Müalicəsiz yanaşma riski artırır.
Cüt görmə qəfil başladıqda bu vəziyyət təcili qiymətləndirilir. Xüsusilə baş travması sonrası yaranan diplopi ciddi risk göstəricisidir. Baş ağrısı və qusma ilə birlikdə müşahidə edildikdə nevroloji problem ehtimalı artır. Göz qapağında sallanma və ya üz asimmetriyası varsa bu sinir zədələnməsini göstərir. Görmə sahəsində itkilər əlavə risk faktorudur. İkiqat görmə ilə yanaşı balans pozuntusu varsa vəziyyət daha ciddi qiymətləndirilir. Bu simptomlar insult və ya beyin zədələnməsi ilə əlaqəlidir. Belə hallarda gecikmə ciddi fəsad yaradır. Təcili diaqnostika həyat və görmə funksiyası üçün vacibdir. Erkən müdaxilə nəticəni birbaşa yaxşılaşdırır. Bu səbəbdən belə əlamətlər gözardı edilmir.
Cüt görmənin aradan qalxması birbaşa səbəbdən asılıdır. Refraktiv və göz səthi problemlərində nəticə yüksək effektivlik göstərir. Əzələ və sinir problemlərində müalicə daha uzunmüddətli olur. Bəzi hallarda tam bərpa əldə edilir. Erkən mərhələdə müdaxilə nəticəni əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Gecikmiş hallarda qalıcı dəyişikliklər yaranır. Bu səbəbdən vaxtında müalicə əsas rol oynayır. Cərrahi müdaxilələr bəzi hallarda yüksək nəticə verir. Optik korreksiya vasitələri də görmə keyfiyyətini artırır. Kompleks yanaşma ilə simptomlar nəzarət altına alınır. Müalicə planı fərdi şəkildə müəyyən edilir və nəticə buna uyğun formalaşır.