Körpəniz dünyaya gəldiyi andan görmə sistemi inkişaf etməyə başlayır. Bu inkişafın sağlıklı gedib-getmədiyini anlamağın yeganə yolu isə vaxtında aparılan göz müayinəsidir. Erkən yaşda aşkar edilən görmə problemlərinin böyük əksəriyyəti müalicə oluna bilir-lakin bu fürsəti qaçırmamaq üçün bir şeyin farkında olmaq lazımdır: körpəniz sizə "bulanıq görürəm" deyə bilməz.
Göz təmbəlliyi (ambliyopiya), şaşılıq (strabismus) və anadangəlmə katarakta kimi vəziyyətlər erkən yaşda müdaxilə edilmədikdə zamanla daha ciddi bir hal alır. Körpəlik dövründə beyin hələ görməni "öyrənir" — bu pəncərə bir daha açılmır. Düzgün vaxtda qoyulan diaqnoz, bəzən bir ömrün fərqini yarada bilər.
İlk müayinə doğumdan dərhal sonra xəstəxanada həyata keçirilir. Bu sadə bir yoxlamadır-gözlərin forması, bəbəyin reaksiyası, anadangəlmə hər hansı bir anormallığın olub-olmadığı yoxlanılır. Bundan sonrası isə müntəzəm bir cədvəl tələb edir.
Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) və Amerika Göz Həkimliyi Akademiyası (AAO) aşağıdakı dövrlərdə müayinəni tövsiyə edir:
0-2 yaş aralığı
3–4 yaşlarında
Məktəbə başlamadan əvvəl
Ailədə göz xəstəlikləri tarixi varsa və ya körpə vaxtından əvvəl doğulmuşsa, həkim daha tez-tez müayinə planlaşdıra bilər.
Körpələr hərfi oxuya bilməz, "hansı sətri görürsən?" sualını cavablandıra bilməz. Buna görə pediatrik göz müayinəsi tamamilə fərqli metodlarla aparılır. Həkim körpənin davranışını, gözlərinin hərəkətini və işığa reaksiyasını izləyir.
Göz bəbəklərinin işığa necə cavab verdiyini ölçür. Reaksiyanın sürəti və simmetriyası sinir sistemi sağlamlığı haqqında da məlumat verir.
Körpənin hərəkətli bir obyekti gözləri ilə izləyib-izləmədiyi müşahidə edilir. Bu test göz əzələlərinin koordinasiyasını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
Qırmızı refleks testi körpə göz müayinəsinin ən kritik mərhələlərindən biridir. Sadə görünüşünə baxmayaraq, həm görmə sağlamlığını, həm də bəzən uşağın həyatını birbaşa təhdid edən vəziyyətləri aşkar edə bilir.
Test zamanı həkim qaranlıq otaqda oftalmoskop adlanan xüsusi bir cihazı hər iki gözə eyni anda tuşlayır. Sağlam gözlərdə işıq bəbəkdən keçib tor qişasından əks olunaraq xarakterik narıncı-qırmızı bir parıltı yaradır. Bu parıltı hər iki gözün arasında simmetrik və rəng baxımından bərabər olmalıdır. Məhz bu parıltıya "qırmızı refleks" deyilir.
Parıltı hər iki gözün birindən zəif və ya tamamilə yox olarsa, yaxud iki göz arasında asimmetriya müşahidə edilərsə, refleks anormal sayılır. Ən ciddi hal isə bəbəyin qırmızı deyil, ağ rəngdə görünməsidir. Tibb dilində "leykokoria" adlanan bu ağ bəbək görüntüsü anadangəlmə katarakta, torlu qişada problemlər, buynuz qişa xəstəlikləri, şüşəvari cisim problemləri və hətta torlu qişanın bədxassəli şişi (retinoblastoma) kimi göz xəstəliyinin əlaməti ola bilər. Bu şiş hər 20.000 uşaqdan birində rast gəlinir; erkən aşkar edilərsə müalicədə uğur faizi 90%-ə çatır, müalicəsiz qaldıqda isə həyati təhlükə yarada bilər.
Çəpgözlük testi gözlərin bir-biri ilə uyumlu şəkildə hərəkət edib-etmədiyini müəyyən etmək üçün aparılır. Bu test zamanı hər iki gözün eyni nöqtəyə fokuslanma qabiliyyəti yoxlanılır və göz əzələlərinin koordinasiyası qiymətləndirilir. Gözlər arasında balansın pozulması erkən mərhələdə aşkar edildikdə, düzgün müdaxilə ilə tam düzəlmə ehtimalı yüksək olur. Xüsusilə uşaqlarda görmə sistemi hələ inkişaf mərhələsində olduğu üçün bu tip problemlərin vaxtında müəyyən edilməsi gələcəkdə yaranacaq daha ciddi görmə pozuntularının qarşısını alır.
Valideynlər uşağın gündəlik davranışlarını diqqətlə izləməlidir. Körpənin gözlərini davamlı ovuşturması, işığa qarşı narahatlıq göstərməsi və ya bir gözünü tez-tez qapaması təsadüfi vərdiş kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu əlamətlər görmə ilə bağlı problemin erkən siqnallarıdır. Uşaq bəzən daha yaxşı görmək üçün bir gözünü qapatmağa çalışır və ya işıqdan qaçır, bu isə gözlər arasında balansın pozulduğunu göstərir. Belə hallarda vaxt itirmədən mütəxəssis həkimə müraciət etmək vacibdir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə çəpgözlük tam nəzarət altına alınır və uşağın normal görmə inkişafı qorunur.
Körpələrin göz müayinəsi üçün pediatrik oftalmologiya sahəsində ixtisaslaşmış həkimə müraciət etmək ən doğru seçimdir. Bu mütəxəssislər uşağın görmə inkişafının mərhələlərini dərindən bilir və müayinəni körpənin yaşına uyğun, stresssiz və effektiv üsullarla aparır. Erkən yaş dövründə göz problemləri fərqli şəkildə özünü göstərdiyi üçün standart müayinə yanaşmaları kifayət etmir və xüsusi təcrübə tələb olunur.
Pediatrik oftalmoloq uşağın görmə sistemini bütün inkişaf mərhələləri ilə birlikdə qiymətləndirir və mümkün problemləri erkən mərhələdə aşkar edir. Müayinə zamanı uşağın əməkdaşlıq səviyyəsi, yaşı və reaksiyaları nəzərə alınır və buna uyğun metodlar tətbiq olunur. Əgər hər hansı problem aşkarlanarsa, müalicə planı gecikdirilmədən hazırlanır və valideynə aydın şəkildə izah edilir. Bu yanaşma sayəsində görmə ilə bağlı problemlər vaxtında nəzarət altına alınır və uşağın normal görmə inkişafı qorunur.
İlk yoxlama doğumdan dərhal sonra xəstəxanada həyata keçirilir. Göz qapaqları, göz kürəsi və bəbək incələnərək anadangəlmə katarakta, infeksiya və ya struktural bir anormallıq axtarılır. Erkən doğum və ya ailədə genetik göz xəstəliyi kimi risk faktorları varsa, pediatrik göz həkimi tərəfindən daha ətraflı müayinə planlaşdırıla bilər.
Həkim ilk olaraq gözlərin xarici görünüşünü, qapaqların simmetriyasını qiymətləndirir. İşıq reaksiyası testi ilə bəbəyin cavabı yoxlanılır, bir cismi izləmə qabiliyyəti müşahidə edilir. Lazım gəlsə, bəbəyi genişləndirən damlalar damladılaraq retina və optik sinir ətraflı şəkildə müayinə edilir.
Bu dövrdə körpələr hərəkətli əşyaları artıq daha yaxşı izləyə bilir. Həkim qırmızı reflek testi ilə hər iki gözün retina sağlamlığını yoxlayır, şaşılıq kimi hizalama problemlərini qiymətləndirir. Gözlərdə titrəmə, sürüklənmə və ya asimmetrik reflek müşahidə edilərsə, əlavə testlər tələb oluna bilər.
Pediatrik oftalmologiya şöbəsi ən doğru seçimdir. Bu sahə mütəxəssisləri uşaqlarda görmə inkişafını, şaşılığı, göz təmbəlliyini və anadangəlmə kataraktanı erkən diaqnoz etmək və müalicə etmək üçün xüsusi təcrübəyə sahibdir.