Şəkər xəstəliyi (diabet) qanda qlükoza səviyyəsinin uzun müddət yüksək qalması ilə xarakterizə olunur və bu vəziyyət bütün damar sisteminə təsir göstərir. Gözlər bu təsirdən ən çox zərər görən orqanlardan biridir.
Gözdə şəkər xəstəliyi kimi tanınan diabetik retinopati, retina damarlarının zədələnməsi ilə inkişaf edir. Retina işığın qəbul olunaraq beyinə ötürülməsini təmin edən əsas strukturdur və burada baş verən hər bir dəyişiklik birbaşa görmə funksiyasına təsir edir.
Diabetik retinopati irəlilədikcə retina strukturunda geri dönməz dəyişikliklər yaranır və müalicə gecikdikdə qalıcı görmə itkisi riski kəskin şəkildə artır.
Gözdə şəkər xəstəliyinin əsas səbəbi uzun müddət yüksək qalan qan şəkərinin retina damarlarına zədələyici təsiridir. Bu təsir təkcə damar divarını deyil, bütün mikrosirkulyasiya sistemini dəyişdirir.
Yüksək qan şəkəri damar divarının strukturunu dəyişdirir və onun elastikliyini azaldır. Bu zaman damarlar genişlənir, keçiriciliyi artır və plazma komponentləri retina toxumasına sızır.
Bu proses nəticəsində:
diabetik retinopati inkişaf edir
retina daxilində mikroqanamalar yaranır
makula nahiyəsində maye toplanır (makula ödemi)
oksigen çatışmazlığı səbəbilə yeni, lakin funksional olmayan damarlar formalaşır
Bu dəyişikliklər retina hüceyrələrinin fəaliyyətini pozur və görmə tədricən zəifləyir.
Diabet zamanı damar sistemi zədələndiyi üçün retina hüceyrələrinə oksigen və qida maddələrinin daşınması pozulur. Bu vəziyyət gözün funksional fəaliyyətinə birbaşa təsir edir.
Retina hüceyrələri yüksək metabolik aktivliyə malikdir və oksigenə həssasdır. Damar zədələnməsi nəticəsində bu hüceyrələr oksigensiz qalır və funksiyasını itirir.
Nəticədə:
görmə kəskinliyi azalır
kontrast həssaslığı zəifləyir
mərkəzi və periferik görmə pozulur
Bu proses mərhələli şəkildə inkişaf edir və erkən mərhələdə simptom vermir. Bu səbəbdən diabetik göz xəstəlikləri uzun müddət gizli qalır.
Diabetik retinopati ilkin mərhələdə simptomsuz irəliləyir və bu, xəstəliyin ən təhlükəli xüsusiyyətlərindən biridir. Retina damarlarında baş verən dəyişikliklər uzun müddət klinik əlamət vermədən davam edir və pasiyent yalnız görmə funksiyası zəiflədikdə problemi hiss edir.
Şəkər xəstəliyi gözə təsiri əsasən mikrosirkulyasiyanın pozulması ilə bağlıdır. Retina damarlarının keçiriciliyi artdıqca maye sızmaları, qanamalar və oksigen çatışmazlığı yaranır. Bu proseslər görmə sinyallarının ötürülməsini pozur və nəticədə müxtəlif görmə problemləri ortaya çıxır.
Əlamətlər adətən xəstəliyin artıq aktiv və ya irəliləmiş mərhələsində müşahidə edilir və bu mərhələdə müdaxilə gecikdikdə qalıcı görmə itkisi riski yüksəlir.
Bulanıq görmə – Diabetik makula ödemi nəticəsində makula nahiyəsində maye yığılır və mərkəzi görmə zəifləyir. Pasiyentlər görüntünün dumanlı və qeyri-dəqiq olduğunu hiss edir, xüsusilə oxuma və telefon istifadəsi zamanı çətinlik yaranır.
Görmə sahəsində qaranlıq sahələr – Retina zədələndikcə bəzi hissələr funksiyasını itirir və “kor nöqtələr” yaranır. Bu vəziyyət periferik görmədə itkilərlə özünü göstərir və gündəlik hərəkəti çətinləşdirir.
Göz önündə uçuşan ləkələr – Göz içi qanamalar nəticəsində vitreus daxilində kölgələr və “uçuşan cisimlər” görünür. Bu əlamət diabetik retinopatinin irəliləmiş mərhələsinin tipik göstəricisidir.
İşıq çaxmaları və ani görmə itkisi – Retina yırtığı və ya ayrılması zamanı müşahidə edilir. Bu hal təcili tibbi müdaxilə tələb edir və gecikmə qalıcı görmə itkisinə səbəb olur.
Rəng görmə pozuntusu Retina hüceyrələrinin zədələnməsi nəticəsində rəng qavraması zəifləyir. Pasiyent rəngləri solğun və ya fərqli tonlarda görməyə başlayır.
Bu simptomlar diabetik retinopatinin artıq inkişaf etmiş mərhələdə olduğunu göstərir və dərhal oftalmoloji qiymətləndirmə tələb edir.
Diabet yalnız retinaya təsir etməklə məhdudlaşmır, eyni zamanda gözün müxtəlif strukturlarında metabolik və damar dəyişikliklərinə səbəb olur. Bu dəyişikliklər nəticəsində bir neçə fərqli diabet göz xəstəliyi inkişaf edir və hər biri görmə funksiyasına fərqli mexanizmlərlə təsir göstərir.
Diabetik retinopati ən çox rast gəlinən və ən təhlükəli göz komplikasiyalarından biridir. Retina damarlarının zədələnməsi nəticəsində mikroanevrizmalar, qanamalar və damar sızıntıları yaranır.
Xəstəlik irəlilədikcə retina oksigensiz qalır və kompensasiya olaraq yeni damarlar formalaşır. Bu damarlar zəif və qeyri-funksional olur, tez qopur və qanamalara səbəb olur. Nəticədə görmə sürətlə zəifləyir.
Makula gözün mərkəzi görmə sahəsinə cavabdeh olan hissəsidir. Diabetik makula ödemi zamanı damar keçiriciliyi artır və makula nahiyəsində maye toplanır.
Bu vəziyyət xüsusilə yaxın məsafə görməsini pozur. Pasiyent oxumaqda, yazını seçməkdə və incə detalları görməkdə çətinlik yaşayır. Müalicə gecikdikdə mərkəzi görmə qalıcı şəkildə zəifləyir.
Diabet linzanın metabolizmasını dəyişdirərək onun şəffaflığını itirməsinə səbəb olur. Normalda yaşla bağlı inkişaf edən katarakt diabetli şəxslərdə daha erkən yaşlarda ortaya çıxır və daha sürətli irəliləyir.
Linzanın bulanıqlaşması işığın retinaya düzgün çatmasını əngəlləyir və nəticədə ümumi görmə keyfiyyəti azalır.
Diabet fonunda yaranan damar dəyişiklikləri göz daxili mayenin drenajını pozur. Xüsusilə neovaskulyar qlaukoma zamanı yeni damarlar drenaj bucağını bloklayır və göz içi təzyiq artır.
Bu təzyiq optik siniri zədələyir və müalicə edilmədikdə geri dönməz görmə itkisi ilə nəticələnir.
Diabetik retinopati hər diabet xəstəsində eyni sürətlə inkişaf etmir. Xəstəliyin yaranma riski və proqressiya sürəti bir sıra fərdi və sistemik faktorlarla bağlıdır.
Uzun müddətli diabet xəstələri – Diabet müddəti artdıqca damar zədələnməsi yığılır və retinopati riski yüksəlir.
Qan şəkəri nəzarətsiz olan şəxslər – Stabil olmayan qlükoza səviyyələri damar divarına davamlı zərər verir və xəstəliyin inkişafını sürətləndirir.
Hipertoniya və lipid pozğunluğu olanlar – Bu xəstəliklər damar sisteminə əlavə yük yaradır və retina zədələnməsini ağırlaşdırır.
Hamiləlik diabeti olan qadınlar – Hormonal dəyişikliklər damar keçiriciliyini artırır və retinopati riskini yüksəldir.
Siqaret istifadəçiləri – Nikotin damar daralmasına və oksigen çatışmazlığına səbəb olur, bu da retina hüceyrələrinin zədələnməsini sürətləndirir.
Bu qruplarda diabet gözə təsiri daha erkən başlayır və daha aqressiv gediş göstərir. Müntəzəm göz müayinəsi bu səbəbdən kritik əhəmiyyət daşıyır.
Uzun müddətli diabet xəstələri
Qan şəkəri nəzarətsiz olan şəxslər
Hipertoniya və lipid pozğunluğu olanlar
Hamiləlik diabeti olan qadınlar
Siqaret istifadəçiləri
Bu faktorlar damar zədələnməsini sürətləndirir və göz komplikasiyalarının yaranma ehtimalını artırır.
Gözdə şəkər xəstəliyi, xüsusilə diabetik retinopati, mərhələli şəkildə inkişaf etdiyi üçün müalicə yanaşması da xəstəliyin ağırlıq dərəcəsinə uyğun planlanır. Müalicənin əsas məqsədi görmə itkisini önləmək, retina strukturlarını qorumaq və xəstəliyin irəliləməsini dayandırmaqdır.
Müasir oftalmologiyada diabet göz xəstəlikləri üçün bir neçə effektiv müalicə üsulu mövcuddur və bu üsullar çox vaxt bir-biri ilə kombinə şəkildə tətbiq edilir.
İnyeksiya müalicəsi, xüsusilə diabetik makula ödemi və irəliləmiş diabetik retinopati hallarında ən effektiv və geniş istifadə olunan yanaşmalardan biridir. Bu üsul zamanı dərman birbaşa göz daxilinə-vitreus boşluğuna yeridilir.
Bu preparatlar əsasən damar keçiriciliyini artıran və yeni damarların yaranmasını stimullaşdıran faktorları (VEGF) bloklayır. Nəticədə:
makula nahiyəsində maye yığılması azalır
retina şişkinliyi aradan qalxır
yeni damarların patoloji inkişafı dayanır
İnyeksiya müalicəsi görmə kəskinliyini stabil saxlayır və bir çox hallarda onu yaxşılaşdırır. Müalicə tək seansla məhdudlaşmır, müəyyən intervallarla təkrarlanır və həkim nəzarəti altında planlanır. Bu üsul xüsusilə mərkəzi görmənin qorunmasında əsas rol oynayır.
Lazer müalicəsi diabetik retinopatinin klassik və effektiv müalicə üsullarından biridir. Bu metodda lazer şüası ilə retina üzərindəki zədələnmiş və sızdıran damarlar hədəflənir.
Lazerin təsiri nəticəsində:
damar sızıntısı azalır
retina daxilində maye toplanması minimuma enir
oksigen çatışmazlığı sahələri stabilləşir
yeni, zəif damarların yaranması qarşısı alınır
Panretinal lazer müalicəsi geniş retina sahəsini əhatə edərək xəstəliyin proqressiyasını yavaşladır. Bu üsul görməni tam bərpa etmir, lakin mövcud görmə səviyyəsinin qorunmasında kritik rol oynayır.
Xüsusilə proliferativ diabetik retinopati mərhələsində lazer müalicəsi görmə itkisi riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Vitrektomi əməliyyatı daha ağır və irəliləmiş hallarda tətbiq edilir. Bu cərrahi müdaxilə göz daxilində qanama, retina üzərində fibroz toxuma yaranması və ya retina ayrılması kimi hallarda həyata keçirilir.
Əməliyyat zamanı:
qanla dolmuş vitreus jeli çıxarılır
retina üzərindəki dartıcı və zədələyici strukturlar təmizlənir
retina yenidən stabil vəziyyətə gətirilir
Bu müdaxilə sayəsində:
görmə sahəsindəki kölgələr və bulanıqlıq azalır
retina üzərində təzyiq aradan qalxır
görmə funksiyasının qismən bərpası mümkün olur
Vitrektomi ciddi cərrahi prosedur olsa da, düzgün seçilmiş hallarda görməni qorumaq üçün yeganə effektiv üsul olur.
İlkin mərhələdə əlamətsiz olur, irəlilədikcə bulanıq görmə və görmə sahəsi problemləri yaranır.
Bəli, diabetik retinopati və makula ödemi mərkəzi görməni zəiflədir.
Xeyr, lakin risk yüksəkdir və nəzarətsiz diabetdə ehtimal kəskin artır.
Bəli, diabetik retinopati uzun müddət simptomsuz inkişaf edir və yalnız müntəzəm müayinə ilə aşkarlanır.