İrəliləmiş yaş xəstəliyi olaraq bilinən katarakta, körpələr və uşaqlarda da görülə bilər. Xüsusilə görmə inkişafının sürətli olduğu ilk illərdə fərq edilməyən katarakta qalıcı görmə pozuntularına səbəb olur. Bu dövrdə gözün düzgün vizual məlumat alması vacibdir və hər hansı bulanıqlıq bu prosesi pozur. Bu səbəbdən uşaqlarda kataraktın erkən aşkar edilməsi və müalicəyə yönəldilməsi görmə inkişafı üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Katarakt göz linzasının şəffaflığını itirməsi nəticəsində görmənin bulanıqlaşması ilə ortaya çıxan bir göz xəstəliyidir. Bu dəyişiklik nəticəsində işıq gözün arxa hissəsinə düzgün ötürülmür və retina üzərində dəqiq fokuslanma pozulur. Görüntü aydınlığını itirir və zamanla görmə keyfiyyəti mərhələli şəkildə zəifləyir. Katarakta yalnız yaşlılarda deyil, bəzi hallarda uşaqlarda da müşahidə olunur və erkən mərhələdə aşkar edilməsi görmənin qorunması baxımından vacibdir.
Göz bülluru normalda şəffaf olur və işığın retinaya düzgün şəkildə çatmasını təmin edir. Katarakta zamanı bu şəffaflıq pozulur və işıq retina üzərinə düzgün ötürülmür. Nəticədə görmə keyfiyyəti azalır və görüntü bulanıqlaşır. Büllurun bulanıqlığı artdıqca görüntü daha dumanlı görünür, kontrast azalır və rənglər əvvəlki qədər aydın seçilmir. Bu dəyişikliklər gündəlik fəaliyyətlər zamanı daha aydın hiss olunur və görmə rahatlığını azaldır.
Katarakt müxtəlif yaş qruplarında müşahidə edilə bilər və fərqli səbəblərlə inkişaf edir. Ən çox yaşla bağlı ortaya çıxsa da, bəzi risk faktorlarının təsiri ilə daha erkən dövrlərdə də formalaşır. Göz büllurunun şəffaflığını qoruyan mexanizmlər zəiflədikcə kataraktın yaranma ehtimalı artır və bu proses fərddən fərddə fərqli sürətlə inkişaf edir.
Katarakt adətən 60 yaş və üzəri şəxslərdə daha çox görülür. Yaş artdıqca büllurun strukturu dəyişir və şəffaflıq azalır. Diabet, uzun müddətli kortizon istifadəsi və siqaret kimi faktorlar bu xəstəliyin yaranma riskini artırır. Bu faktorlar göz toxumalarına mənfi təsir göstərir və büllurun daha tez bulanıqlaşmasına səbəb olur.
Bəzi hallarda katarakt yenidoğan körpələrdə və uşaqlarda da ortaya çıxır. Bu vəziyyət doğuşdan mövcud ola bilər və ya sonradan inkişaf edə bilər. Uşaqlarda katarakt görmə inkişafına birbaşa təsir etdiyi üçün erkən mərhələdə aşkarlanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır və vaxtında müdaxilə görmə funksiyasının qorunmasına imkan verir.
Konjenital katarakt doğumda və ya uşaqlıq dövrünün ilk illərində ortaya çıxan göz xəstəliyidir. Bu vəziyyətdə göz büllurunun şəffaflığı erkən mərhələdən pozulur və uşaq ətraf mühiti aydın şəkildə görə bilmir. Görmə sisteminin inkişaf etdiyi bu kritik dövrdə yaranan bulanıqlıq vizual məlumatın beyinə düzgün ötürülməsini zəiflədir və nəticədə görmə funksiyasının formalaşmasına birbaşa təsir edir.
Bu vəziyyət tək gözə və ya hər iki gözə təsir edə bilər. Xüsusilə iki tərəfli katarakt uşağın görmə inkişafını birbaşa pozur. Görmə sisteminin düzgün inkişaf etməməsi göz tənbəlliyi kimi ciddi problemlərə səbəb olur və qalıcı görmə itkisi riski yaradır. Uşaq ətrafdan gələn vizual siqnalları kifayət qədər qəbul etmədikdə, beyin bu məlumatları emal etmək qabiliyyətini inkişaf etdirə bilmir. Bu səbəbdən erkən diaqnoz və vaxtında müdaxilə uşağın normal görmə potensialını qorumaq üçün həlledici rol oynayır.
Konjenital katarakt müxtəlif faktorların təsiri ilə yaranır. Bu faktorlar hamiləlik dövründən başlayaraq körpənin göz inkişafına təsir göstərir və büllurun şəffaflığının pozulmasına səbəb olur. Səbəblərin düzgün qiymətləndirilməsi həm diaqnoz, həm də sonrakı müalicə planının qurulması baxımından vacibdir.
Hamiləlik zamanı ananın keçirdiyi xəstəliklər, istifadə etdiyi dərmanlar, rentgen təsiri və genetik faktorlar bu vəziyyətin əsas səbəbləridir. Bu amillər körpənin gözündə büllurun normal inkişaf prosesini pozur və nəticədə doğuşdan katarakt formalaşır. Genetik faktorların bu halların təxminən 30%-nə təsir etdiyi qeyd olunur və bu, ailəvi meyilliliyin əhəmiyyətini göstərir. Erkən mərhələdə bu səbəblərin müəyyən edilməsi gələcəkdə mümkün risklərin daha düzgün idarə olunmasına imkan yaradır.
Uşaqlarda katarakt əlamətləri erkən mərhələdə müşahidə edilə bilər və diqqətlə izlənməlidir. Görmə inkişafının sürətli olduğu dövrdə yaranan bu dəyişikliklər uşağın ətraf mühitlə vizual əlaqəsinə təsir edir. Valideynlərin bu əlamətləri vaxtında fərq etməsi erkən diaqnoz və müdaxilə üçün həlledici rol oynayır.Göz bəbəyində ağ və ya boz rəngli əks olunma, göz təması qurmaqda çətinlik, işığa həssaslıq, şaşılıq və göz titrəməsi əsas əlamətlərdir. Bu əlamətlər uşağın görmə qabiliyyətinin zəiflədiyini göstərir və vizual reaksiyaların normal inkişaf etmədiyini ortaya qoyur. Xüsusilə göz kontaktından qaçma və ya işığa qarşı narahatlıq erkən siqnallar kimi diqqət çəkir. Bu əlamətlərdən biri müşahidə edildikdə dərhal mütəxəssisə müraciət edilməlidir və gecikmə görmə inkişafına mənfi təsir göstərir.
Kataraktın yeganə müalicə üsulu cərrahi müdaxilədir və müalicə vaxtı xəstəliyin vəziyyətinə görə müəyyən edilir. Uşaqlarda bu müdaxilə görmə inkişafı ilə birbaşa əlaqəli olduğu üçün planlama daha həssas şəkildə aparılır. Məqsəd bulanıqlaşmış bülluru aradan qaldırmaq və uşağın vizual inkişafını normal istiqamətdə davam etdirməkdir.
Əməliyyatın vaxtı kataraktın şiddətinə və tək və ya iki gözə təsir etməsinə görə dəyişir. Görməyə ciddi təsir edən hallarda müdaxilə gecikdirilmir və erkən mərhələdə icra olunur. Erkən müdaxilə uşağın beyin-göz əlaqəsinin düzgün formalaşmasını təmin edir və görmə inkişafının pozulmasının qarşısını alır. Xəstəliyin yayılma səviyyəsi və hər iki gözə təsiri əməliyyat planının qurulmasında əsas rol oynayır.
Əməliyyatdan sonra eynək və ya kontakt linza istifadəsi ilə görmə dəstəklənir və uşağın normal görmə potensialına çatması təmin edilir. Bu mərhələdə davamlı nəzarət və müntəzəm müayinələr vacibdir, çünki görmə sistemi hələ inkişaf mərhələsindədir. Əlavə olaraq, bəzi hallarda görmə məşqləri və digər dəstək üsulları tətbiq olunur ki, bu da uşağın görmə funksiyasının maksimum səviyyədə formalaşmasına kömək edir.
Cərrahi müdaxilə müxtəlif texniki üsullarla həyata keçirilir. Bu üsulların seçimi uşağın yaşı, kataraktın dərəcəsi və gözün ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq müəyyən edilir. Məqsəd kataraktlı bülluru təhlükəsiz şəkildə çıxarmaq və görmə funksiyasının bərpasını təmin etməkdir.
Fakoemulsifikasiya və planlanmış ekstrakapsüler katarakt ekstraksiyası (PEKKE) kimi üsullar istifadə olunur. Fakoemulsifikasiya zamanı ultrasəs enerjisi ilə bulanıqlaşmış büllur parçalanaraq çıxarılır və bu üsul daha az travmatik hesab olunur. PEKKE üsulunda isə büllur daha geniş müdaxilə ilə çıxarılır və bu yanaşma daha mürəkkəb hallarda tətbiq edilir. Hər iki üsul kataraktlı linzanın çıxarılmasını və görmənin bərpasını təmin edir və pasiyentin vəziyyətinə uyğun olaraq seçilir.
Uşaqlarda kataraktla bağlı ən çox verilən suallar müalicə və risklərlə bağlıdır. Bu suallara aydın cavablar valideynlərin vəziyyəti daha düzgün dəyərləndirməsinə və qərar verməsinə kömək edir.
Xeyr, katarakt əməliyyat olunmadıqda öz-özünə keçmir və qalıcı görmə itkisinə səbəb olur. Bu vəziyyət zamanla irəliləyir və görmə inkişafını ciddi şəkildə pozur.
Təcrübəli mütəxəssislər tərəfindən və uyğun tibbi şəraitdə həyata keçirildikdə katarakt əməliyyatı uşaqlar üçün təhlükəsiz hesab olunur. Əməliyyatdan sonra müntəzəm nəzarət və düzgün qulluq nəticənin stabil qalması üçün vacibdir.
Bəzi hallarda uşaqlar əməliyyatdan sonra eynək və ya kontakt linza istifadə etməli olur. Bu ehtiyac uşağın yaşına, göz quruluşuna və tətbiq olunan cərrahi üsula görə dəyişir və fərdi şəkildə müəyyən edilir.
Gec diaqnoz göz tənbəlliyinə və qalıcı görmə itkisinə səbəb olur. Görmə sistemi inkişaf mərhələsində olduğu üçün gecikmiş müdaxilə bu inkişafı pozur və nəticədə geri dönməyən problemlər yaradır. Erkən müayinə və vaxtında müdaxilə bu risklərin qarşısını alır.